Archives for Dirk

EINDRUCKSVOLLE BRIEFWECHSEL

Stefan Zweig  Eindrucksvolle Briefwechsel

Stefan Zweig pflegte seine Freundschaften auch über Briefwechsel, von denen nun zwei veröffentlicht wurden. Im politisch schwierigen frühen 20. Jahrhundert diskutiert er mit dem Nobelpreisträger Romain Rolland, später auch mit dem “brillanten” Joseph Roth, und entwickelt sich weg von seinen jugendlich-idealistischen Wurzeln.

Von Richard Schrötter

Der Autor Stefan Zweig führte einen regen Schriftverkehr. (dpa / picture alliance / DB Ullstein)

 

Wie kommen Künstlerfreundschaften zustande? Gewöhnlich durch gemeinsame Interessen, durch räumliche Nähe – Seelenverwandtschaft. Oft auch durch maßlose, ja übertriebene Bewunderung/Verehrung und schrankenloses Vertrauen. Und nicht zuletzt durch den Austausch von Briefen – durch intensive Vernetzung und fortwährende Kommunikation. “Es überrascht mich nicht, dass wir Sympathie füreinander empfinden”, schreibt 1910 der französische Schriftsteller Romain Rolland an seinen fünfzehn Jahre jüngeren Kollegen Stefan Zweig. “Seit ich zum ersten Mal Verse von Ihnen gelesen habe, weiß ich, dass wir in mancherlei Hinsicht gleich fühlen [: in der Poesie der Glocken, des Wassers, der Musik und der Stille. Und] Sie sind ein Europäer. Ich bin es auch, aus vollem Herzen. Die Zeit ist nicht mehr fern, da selbst Europa das kleine Vaterland sein und uns nicht mehr genügen wird. Dann werden wir das Denken anderer Völker in den poetischen Chor aufnehmen, um den harmonischen Zusammenhang der Menschheitsseele wiederherzustellen.”

Hehre Worte, die sich bald als schöne Illusion herausstellen werden. Aber so waren sie und so wollten sie sein – gute Europäer und heroische Repräsentanten der Menschheitsseele – Weltgewissen. Der aus dem Burgund stammende Romain Rolland und der Wiener Jude Stefan Zweig. Zweig hatte Rollands gefeierten Großroman Jean Christophe gelesen und dem Verfasser begeistert nach Paris geschrieben und zugleich als Erkennungszeichen seiner Gesinnung eine eigene Publikation mitgeschickt.

Zwei Idealisten

Es verband sie ja viel. Beide lebten und schrieben im Banne großer Vorbilder, edler Menschen, die sie in ihren Büchern glorifizierten. Rolland über Beethoven, Tolstoi und Gandhi – Zweig über Erasmus, Dostojewski – und nicht zuletzt über den Freund Romain Rolland. Dass sich Rolland der deutschen Kultur tief verbunden fühlte, war kein Geheimnis und dürfte Zweig nicht entgangen sein. In Rom hatte er als Stipendiat Malwida von Meysenbug kennengelernt. Die weit gereiste hochherzige alte Dame, befreundet mit Herzen, Mazzini, Nietzsche, mit Ibsen und Wagner, war für ihn eine späte Repräsentantin des “deutschen Idealismus”.

Intensiven Kontakt pflegte Rolland auch über viele Jahre zu Richard Strauss. Den Skandalkomponisten der Wilhelminischen Ära beriet der Weltbürger der 3. Republik u. a. bei der französischen Bühnenfassung der Oper Salomé. Umgekehrt hatte sich der junge Zweig mit der französischen Kultur intensiv auseinandergesetzt. Er hatte Aufsätze über Rimbaud, Verlaine und eine Monografie über den “bewunderten” Dichter Emile Verhaeren verfasst, den er mehrfach besuchte und mit dem er auch brieflich verkehrte.

Soviel zur idealistischen Vorgeschichte dieser Korrespondenz. 1911 findet zwischen den beiden Männern die erste persönliche Begegnung statt. Zweig ist die treibende Kraft, der Umwerbende. Dann kommt der 1. Weltkrieg. Er wird zu einer Belastungsprobe. Es gibt Missverständnisse – Differenzen. Zweig entpuppt sich dabei als der Naivere und gutgläubigere. Doch getragen von einer großen humanistischen Bildungsidee hält man sich die Treue. Zweig im Oktober 1914 an Rolland: “Nie habe ich öfter und herzlicher an Sie gedacht als in diesen Tagen, nie mehr gefühlt, dass nur die Gerechtigkeit, die letzte Aufrichtigkeit uns einander wichtig machen kann. Und wie seltsam: Wir haben beide fast zur gleichen Zeit von uns gesagt, wie wir gegen unseren Willen in die wilde Leidenschaftlichkeit geraten sind, und ich finde in Ihren Worten (und Sie hoffentlich auch in den meinen nicht) nie das Wort Hass oder dessen Schatten nur. Als ich gestern las, Charles Péguy sei gefallen, hatte ich nur Trauer, nur Bestürzung in mir, nirgendwo stand in meinem Herzen seinem Namen das Wort beigemengt: Feind! Wie schade um den edlen reinen Menschen ! … Nie wird Europa wissen, was es in diesen Schlachten verloren hat, die Totenlisten sind ja nur Namen!”

Rolland macht sich unbeliebt

Während Romain Rolland mit Aufrufen, Gewissensermahnungen öffentlich auf die Kriegsereignisse reagiert und sich unbeliebt macht, hält sich Zweig vorsichtig zurück. Ein halbes Jahr vor Kriegsende, vier Jahre später, am 23. März 1918, auf die Nachricht vom Beginn der letzten deutschen Frühjahrsoffensive, schreibt schuldbewusst Zweig: “Ich will meine Hände nicht mehr in dieses scheußliche Gemisch aus Tinte, Blut und Geld besudeln, das sich Politik nennt. Erneute Blutbäder und die Verewigung des Hasses. Ich lese jetzt die Bände von Bertha von Suttner, das posthume Werk ‘Der Kampf zur Vermeidung des Weltkrieges’, und ich fühle mich schuldig, diese ganzen zehn Jahre bewusst erlebt und doch nichts gesehen, nichts gesagt, nichts getan zu haben.”

Das zeigt diese Korrespondenz auch, die Ohnmacht der Intellektuellen – gerade derjenigen, die es idealistisch gut meinten … Und das verleiht ihm sein besonderes Gewicht. Wie hier in Zeiten äußerster politischer Gegnerschaft Brücken (der Menschlichkeit) geschlagen werden, wie Peter Handke in seinem Begleitwort betont.

Ein anderer Tonfall, weniger repräsentativ und sehr viel privater, herrscht in dem Briefwechsel zwischen Stefan Zweig und Joseph Roth. Die Korrespondenz beginnt 1927 – also fast 10 Jahre nach dem 1. Weltkrieg.

Roth gibt den Ton an

Der 48-jährige Stefan Zweig ist inzwischen ein weltweit gelesener Bestsellerautor. Joseph Roth, 15 Jahre jünger, hat sich als “brillanter” Journalist etabliert und versucht sich allmählich als Romancier etablieren. Nicht eine um Ausgewogenheit bemühter Gedankenaustausch wird vorgeführt, sondern ein dramatischer Klagegesang (Schicksalslied – ein Rütteln, Faustschläge ins Nichts), eine Art Antifon über die Zeit im Exil zwischen Ziehvater und verlorenem Sohn… Und Joseph Roth ist es, der den Ton angibt.

Er benimmt sich oft böse, bisweilen regelrecht “daneben”, verzweifelt, drastisch als gehöre das zu einer echten Freundschaft. Der Weltbürger Zweig hingegen bemüht sich gewöhnlich (um Haltung), versucht, die Fassung zu bewahren. Wo ihm Roth den Glauben an die Menschheit als hohle Geste und sinnlos vorwirft, versucht er mit Goethischer Konzilianz und Disziplin, die Situation zu meistern. Und während Zweig – trotz Emigration und wachsender Ohnmacht an der politischen Situation – finanziell in wohlgeordneten Verhältnissen lebt, schreibt der langsam verwahrlosende Nomade Roth Bettelbriefe.

“Paris, 18. Okt. 1935, Mein Tag: Ich arbeite jeden Nachmittag von 3-8h. Hierauf gehe ich in’s andere Café. Um 12h komme ich heim. Ich lege mich hin. Ich habe fürchterliche Träume. Ich erwache zwischen 6-7. Ich breche Galle. Ich lege mich hin. Ich schlafe nicht. Mein Herz zittert. Ich sitze, wie ein Gelähmter, zwei Stunden, dumm und gedankenlos. Ich fange langsam an zu denken. Ich ziehe mich an. Ich gehe hinunter und vermeide den Hotel-Inhaber. Ist er weg, atme ich auf. Ich gehe ins Bistro. Ich trinke, um zu mir zu kommen. Ich fange langsam an, zu schreiben. So ist mein Leben. … Ich erleide dabei wortwährend die Vorwürfe meiner Nächsten, bös, bös sind die Menschen zu mir. … Unnachsichtig sind die Menschen. Bös sind sie zu mir. … Alle Menschen, denen ich Gutes tun will.”

Wir können diese heroische Beziehungsgeschichte (künstlerischer Selbstpreisgabe) hier nur andeuten. Die Briefe sind nicht bloß ein wichtiges zeitgeschichtliches Dokument, sondern eine höchstpersönliche Passionsgeschichte. Sie sie besitzen eine eigene einzigartige Schubkraft und Dramaturgie. Denn Roth schreibt keine gewöhnlichen Briefe, um sein Gegenüber zu informieren. Er dichtet und inszeniert vielmehr sich selbst, als sei er der Protagonist in einer noch unveröffentlichten Erzählung auf dem Weg zur Legende vom Heiligen Trinker.

Zwei frühe Todesfälle

Roth starb völlig verarmt 1939 in Paris an den Folgen einer chronischen Alkoholvergiftung. Sein berühmterer Freund Zweig nahm sich in Brasilien im Februar 1942 das Leben. Die komplexe Beziehung dieser beiden ungleichen Freunde hat übrigens Weidermann in seinem kleinen Roman Ostende einfühlsam beschrieben. Er hat die ungleiche Freundschaft Roth und Zweig und den dramatischen politische Hintergrund quasi-dokumentarisch nacherzählt und die fehlenden biografischen Lücken (Leerstellen) fiktional rekonstruiert.

Der eindrucksvolle Briefwechsel Roth/Zweig dürfte ihm dabei sehr geholfen haben. Er ist vorbildlich kommentiert und mit den notwendigen biografischen Informationen versehen, um dieses historische Freundes-Tableau besser nachvollziehen zu können. Das kann man leider von der Korrespondenz Zweig/Rolland nicht sagen. Auf die einfachsten historisch-biografischen Angaben wurde verzichtet. Die meisten Ereignisse, Namen, Taten und Werke, einst jedermann bekannt, sind heute Schall und Rauch und verlangen nach Erläuterung. Aber nichts dergleichen.

Auch auf die nicht unerhebliche Tatsache, dass der Briefwechsel bis 1940 weitergeführt wurde und diese heikle Freundschaft keinesfalls schon 1918 abbricht, wie es der ‘einfache Leser’ annehmen könnte, sondern “wegen politischer Unstimmigkeiten” entfremdete, wird ärgerlicherweise nicht näher eingegangen. Das filigran-prätentiöse Begleitwort von Peter Handke, so gut gemeint und verwunderlich es auch ist, hilft einem auch nicht viel weiter, führt da eher in die Irre.

Romain Rolland / Stefan Zweig: “Von Welt zu Welt. Briefe einer Freundschaft – 1914–1918.”
Mit einem Begleitwort von Peter Handke, aus dem Französischen von Eva und Gerhard Schewe sowie Christel Gersch, 462 Seiten, gebunden mit Schutzumschlag, 24,95 Euro

Joseph Roth / Stefan Zweig: “Jede Freundschaft ist mir verderblich. Briefwechsel 1927-1938.”
Diogenes [detebe 24279],  624 Seiten, 18.90 Euro

 

voorstelling 25 april 2018

                                                                   PROGRAMMA

Het Stefan Zweig Genootschap Nederland en de Oostenrijkse Ambassade in Nederland geven op 25 april 2018 een nieuwe voorstelling in de Residentie van de Ambassade. U heeft onze uitnodiging kortgeleden ontvangen.

In een opeenvolging van geluidsopname, vertelling, piano en zang worden drie succesvolle kunstenaars opgevoerd die, een ieder op zijn geheel eigen wijze, een creatieve en soms zeer dramatische worsteling leverden met de geest van de tijd waarin zij leefden.

All dessen Müd

William Shakespeare fulmineerde in sonnetvorm tegen de maatschappij waarin hij leefde. Wij laten een geluidsopname van Sonnet 66 horen in een dramatische, Brechtiaanse, Duitstalige bewerking van Rufus Wainwright.

 

“…..und Kunst das Maul gestopft vom Apparat“

Piet Wackie Eysten vertelt over de artistiek veelbelovende, maar persoonlijk onhoudbare relatie tussen de Oostenrijkse (tekst)schrijver Stefan Zweig en de Duitse componist Richard Strauss. Bijna zijn hele leven werd Piet Wackie Eysten al geïntrigeerd door deze curieuze samenwerking. Zozeer dat hij er kortgeleden een boek over publiceerde: “Tragiek van een komedie”.

Liederen van Richard Strauss

In dit kunstenaarsgezelschap is Richard Strauss de enige componist. En niet de eerste de beste. Wij vonden, tot onze vreugde, de tenor Peter Gijsbertsen begeleid door Reinild Mees  bereid om enkele van Strauss’ mooiste liederen te zingen.

 

Plaats: Residentie van de Oostenrijkse Ambassade, Koninginnegracht 31, Den Haag

Aanvang: 19.00 uur; duur programma ongeveer 2 uur

Op dit moment zijn nog enkele plaatsen beschikbaar.

Als u zich nog niet heeft aangemeld kunt u dit alsnog doen totdat de prachtige, maar in zitplaatsruimte beperkte, Residentiezaal vol is.

Een mail naar Dirk Jansen (dirk.jansen@dj-consult.nl)  met vermelding van uw naam en mailadres (en die van eventuele medegast(en)) voldoet.

 

stefan zweig in berlijn

Beste vriendinnen en vrienden,

Onze Stefan Zweig vriend Robert van der Hall deed in zijn bibliotheek een curieuze vondst. In de biografie “Romain Rolland, der Mann und das Werk` van Stefan Zweig vond hij een oud knipsel in het boek achtergelaten door ene Röntgen. Robert  stelde vast dat het niet de componist Röntgen was.

Het artikel komt zeer waarschijnlijk uit een Duitstalige Zwitserse krant van ergens rond 1919.

 

De journalist had kennelijk in Berlijn in 1919 een lezing bijgewoond van Stefan Zweig over Romain Rolland.

 

Robert van der Hall vertaalde het stukje en wij brengen het graag onder uw aandacht.

Dirk Jansen

 

 

 

Stefan Zweig over Romain Rolland

Berlijn 26 October 1919 (?)

In het nieuwe theater “Die Tribüne”, dat bekend staat om politieke voordrachten die de leer van het socialisme verkondigen, sprak heden, zondag in de voormiddag, voor een overvolle zaal Stefan Zweig over Romain Rolland.

Romain Rolland heeft de tijd dat hij een nieuwe verschijning was in Duitsland achter zich gelaten. Inmiddels is aangetoond, dat hij de gemoederen in beweging zet en een stille aanhang heeft. Zweig heeft zich ten doel gesteld om de levensgang van deze mens te volgen.  De jonge Fransman groeide op in de sfeer van diepe innerlijke verslagenheid, die zich na de militaire nederlagen meester maakte van de grote massa’s. De schrijver in spe die geschiedenis studeerde in plaats van zijn hartenwens  musicus te worden, kreeg in Rome van Malvida von Meysenbug, een vriendin van Nietzsche en Richard Wagner, een  “ helder idee van het Duitser zijn” overgedragen. Na zijn terugkeer in Parijs wordt hij decennia lang hardnekkig achtervolgd door de dreiging van een aanstaande oorlog. Hij zoekt een oplossing voor het heersende gevoel “verslagen te zijn” en zich in een oorlog te moeten revancheren. Hij denkt dit gevoel te overwinnen door het aankweken van een “wij-gevoel” tussen Frankrijk en Duitsland.  Overwinnen of verliezen is slechts een geestelijke ervaring van het individu. De individuen kunnen tezamen een bond vormen tegen het ‘nationalisme’, dat met kanonnen zijn bewijs probeert te leveren. Romain Rolland begint zijn strijd tegen het nationalisme. Maar met vergeefse pogingen verpakt in toneelstukken en in zijn “Volks”-theater. Dan wordt zijn gedachtengoed  gered door het schrijven van “Johann Christoph”. Het boek zal duidelijk maken hoe de Europese volkeren tot een geestelijke eenheid voorbeschikt zijn. De personages in het werk stellen de volkeren voor. Het ontwerp van het boek is heroïsch en in 1913 was het werk voltooid. Toen de oorlog uitbrak bevond Romain Rolland zich, niet ontbloot van een vooruitziende blik, in Zwitserland. Hij streed tegen de oorlog. Niet zozeer tegen de oorlogsmachine, waarvoor woorden slechts ijdele klanken zijn, maar tegen de militarisering van de geesten. Nooit eerder, zegt Stefan Zweig, hebben intellectuele mensen de oorlog geprezen. Romain Rolland wilde “een kring van verheven intellectuele neutraliteit, van een gemeenschap van gezonde verstand die zich boven de warboel plaatst” scheppen. Tevergeefs. Maar hij hield vol “met zijn wonderbaarlijke liefde voor het uitzichtloze” en nu is de wereld hem dankbaar. Hij deed zich “in een seconde van de wereldhistorie, waarin de Europeaan en de Nationalist als water en vuur waren, kennen als de enige Europeaan”

De omvangrijke spanning die bij  de toehoorders was opgebouwd ontlaadde zich in een stormachtig applaus. Zowel bestemt voor de spreker als voor Romain Rolland, voor de heldhaftigheid van een mens.

Eugen Fischer

Berlijn 1919

Onze Stefan Zweig vriend Robert van der Hall deed in zijn bibliotheek een curieuze vondst. In de biografie “Romain Rolland, der Mann und das Werk` van Stefan Zweig vond hij een oud knipsel in het boek achtergelaten door ene Röntgen. Robert  stelde vast dat het niet de componist Röntgen was.

Het artikel komt zeer waarschijnlijk uit een Duitstalige Zwitserse krant van ergens rond 1919.

 

De journalist had kennelijk in Berlijn in 1919 een lezing bijgewoond van Stefan Zweig over Romain Rolland.

 

Robert van der Hall vertaalde het stukje en wij brengen het graag onder uw aandacht.

Dirk Jansen

 

Stefan Zweig over Romain Rolland

Berlijn 26 October 1919 (?)

In het nieuwe theater “Die Tribüne”, dat bekend staat om politieke voordrachten die de leer van het socialisme verkondigen, sprak heden, zondag in de voormiddag, voor een overvolle zaal Stefan Zweig over Romain Rolland.

Romain Rolland heeft de tijd dat hij een nieuwe verschijning was in Duitsland achter zich gelaten. Inmiddels is aangetoond, dat hij de gemoederen in beweging zet en een stille aanhang heeft. Zweig heeft zich ten doel gesteld om de levensgang van deze mens te volgen.  De jonge Fransman groeide op in de sfeer van diepe innerlijke verslagenheid, die zich na de militaire nederlagen meester maakte van de grote massa’s. De schrijver in spe die geschiedenis studeerde in plaats van zijn hartenwens  musicus te worden, kreeg in Rome van Malvida von Meysenbug, een vriendin van Nietzsche en Richard Wagner, een  “ helder idee van het Duitser zijn” overgedragen. Na zijn terugkeer in Parijs wordt hij decennia lang hardnekkig achtervolgd door de dreiging van een aanstaande oorlog. Hij zoekt een oplossing voor het heersende gevoel “verslagen te zijn” en zich in een oorlog te moeten revancheren. Hij denkt dit gevoel te overwinnen door het aankweken van een “wij-gevoel” tussen Frankrijk en Duitsland.  Overwinnen of verliezen is slechts een geestelijke ervaring van het individu. De individuen kunnen tezamen een bond vormen tegen het ‘nationalisme’, dat met kanonnen zijn bewijs probeert te leveren. Romain Rolland begint zijn strijd tegen het nationalisme. Maar met vergeefse pogingen verpakt in toneelstukken en in zijn “Volks”-theater. Dan wordt zijn gedachtengoed  gered door het schrijven van “Johann Christoph”. Het boek zal duidelijk maken hoe de Europese volkeren tot een geestelijke eenheid voorbeschikt zijn. De personages in het werk stellen de volkeren voor. Het ontwerp van het boek is heroïsch en in 1913 was het werk voltooid. Toen de oorlog uitbrak bevond Romain Rolland zich, niet ontbloot van een vooruitziende blik, in Zwitserland. Hij streed tegen de oorlog. Niet zozeer tegen de oorlogsmachine, waarvoor woorden slechts ijdele klanken zijn, maar tegen de militarisering van de geesten. Nooit eerder, zegt Stefan Zweig, hebben intellectuele mensen de oorlog geprezen. Romain Rolland wilde “een kring van verheven intellectuele neutraliteit, van een gemeenschap van gezonde verstand die zich boven de warboel plaatst” scheppen. Tevergeefs. Maar hij hield vol “met zijn wonderbaarlijke liefde voor het uitzichtloze” en nu is de wereld hem dankbaar. Hij deed zich “in een seconde van de wereldhistorie, waarin de Europeaan en de Nationalist als water en vuur waren, kennen als de enige Europeaan”

De omvangrijke spanning die bij  de toehoorders was opgebouwd ontlaadde zich in een stormachtig applaus. Zowel bestemt voor de spreker als voor Romain Rolland, voor de heldhaftigheid van een mens.

Eugen Fischer

DID YOU KNOW STEFAN ZWEIG?

ZUCKMAYERS FARM IN VERMONT

 

“Aufruf zum Leben”

De Duitse toneelschrijver Carl Zuckmayer (1896-1977) was een van Stefan Zweigs beste vrienden. Hij woonde in Henndorf, een dorpje in de buurt van Salzburg, tot hij in 1938 vanwege zijn Joodse moeder en zijn anti-nazistische opvattingen via Zwitserland naar de Verenigde Staten uitweek. Na de oorlog keerde hij naar Zwitserland terug uit Vermont, waar hij zijn vrijwillige ballingschap had doorgebracht. Over zijn verblijf daar heeft hij uitvoerig verslag gedaan in zijn autobiografie Als wär’s ein Stück von mir. In het afgelegen Vermont bereikte hem het schokkende bericht van Zweigs zelfmoord. Dit inspireerde hem tot een pamflet Aufruf zum Leben. Over het ontstaan daarvan heeft hij een ontroerend stuk geschreven, dat hij de titel gaf Did you know Stefan Zweig? Van dat stuk laat ik hieronder, enigszins verkort, mijn vertaling volgen.

Piet Wackie Eysten

 

 

Did you know Stefan Zweig?

Het was voor ons begin maart 1942 nog hartje winter. Ongeveer een jaar woonden wij nu op onze afgelegen farm, in de beboste bergen van Vermont. Tot die tijd had ik de farm nog geen dag verlaten. De laatste paar maanden had ik voornamelijk met sneeuwruimen en houthakken doorgebracht. ’s Avonds was ik moe genoeg om zonder nadenken in slaap te vallen. Iedere nacht moest ik een keer opstaan om de kachels op te stoken om te voorkomen dat het water zou bevriezen. De dag begon weer om zes uur, in kou en duisternis. Wij leefden geïsoleerd en waren verstoken van literatuur. Schrijven kon ik niet. De oorlog en het toenemend onheil in ons vaderland doodde de fantasie. Oorlog maakt het woord machteloos. Je doet eraan mee of je zwijgt. In de vorige oorlog had ik meegedaan. Deze bracht ik door met mest scheppen. De oorlogssituatie was verre van bemoedigend. Hitlers leger stond, ondanks door de Russische winter veroorzaakt oponthoud, voor Leningrad en tot diep in de Oekraïne, en was sterk genoeg om in de zomer verder door te breken, niemand wist hoe ver. Hitler beheerste heel Europa en het grootste deel van Noord-Afrika. Londen werd gebombardeerd. Niemand kon zeggen hoe lang dat uit te houden was. In de Pacific waren de Japanners overal in het voordeel. Australië en Indië leken bedreigd te worden. Amerika was begonnen te mobiliseren. Niemand wist of dat niet te laat was. Wij wisten maar één ding: een overwinning van Hitler zou niet stoppen bij de oceaan. Hij zou de hele wereld aan zich onderwerpen, zoals hij Duitsland zelf onderworpen en geknecht had. Wie de vrijheid liefhad zou dat niet overleven.

Het was begin maart 1942, een stormachtige dag, de wegen lagen onder de sneeuw, je moest je een mijl ver een weg banen om bij de dichtstbijzijnde begaanbare weg te komen. Met veel moeite had ik iemand gevonden die een dag en een nacht op de farm wilde passen. Het was ons eerste uitstapje deze winter en wij verheugden ons erop als op het kerstfeest: in  de kleine universiteitsstad, een paar uur hiervandaan, zou Lotte Lehmann een liederenavond geven, Schubert en Schumann, Dichterliebe! Het was alsof je naar Salzburg reed. Wekenlang hadden wij ons op deze avond verheugd. ‘Did you know Stefan Zweig?’, vroeg onze Amerikaanse vriend bij wie wij logeerden. Het was kort voor het concert, wij hadden onze laarzen en truien voor stadskleding verwisseld. We zaten bij de haard en dronken whisky. ‘Natuurlijk’, zei ik, ‘heel goed. Hoezo?’ Toen viel het mij pas op dat hij had gezegd: ‘Did you know…’, hééft u Stefan Zweig gekend? Hij zag mijn blik. ‘Het spijt mij’, zei hij, ‘u was misschien bevriend? Ik dacht dat u het misschien al zou weten.’ Mijn vrouw bleef lang in haar krant kijken, alsof zij daarin iets niet goed kon ontcijferen. Ik besefte op slag wat er gebeurd moest zijn. Maar ik kon het niet bevatten. ‘Dat is toch onmogelijk’, zei ik, zonder te beseffen wat ik zei. ‘Dat is toch onmogelijk. Hij heeft ons die kachel en de honden gegeven.’ Ik zag de groene tegelkachel in ons huis in Henndorf voor mij. Ik zag de twee jonge spaniels. Als een korte stekende pijn voelde ik de vreugde die ik toen had gevoeld. Hij had ons die kachel en de honden cadeau gedaan. Hoe kan hij nu dood zijn? ‘Dat was vroeger, daarginds’, zei mijn vrouw, alsof zij zichzelf eraan moest herinneren dat het niet gisteren was. ‘Dat bestaat toch allemaal niet meer.’ De tranen stonden Lotte Lehmann in de ogen toen wij haar in de pauze opzochten. ‘Ik kan nauwelijks zingen’, zei ze. Zij zong schitterend. Het leek ons alsof wij nog nooit zoiets volmaakts hadden gehoord: Es ist eine alte Geschichte Doch bleibt sie immer neu. Und wem sie just passieret. Dem bricht das Herz entzwei. Ik had Stefan ongeveer een jaar eerder voor het laatst gezien. Wij ontmoetten elkaar in New York en aten samen in een klein Frans restaurant, waar hij mij had uitgenodigd. Hij was, zoals altijd, levendig, opgewekt, begaan met het lot, het leven en de plannen van anderen. ‘Weet je nog’, vroeg hij, ‘hoe we mijn vijftigste verjaardag samen hebben gevierd?‘ Hij had mij destijds uitgenodigd om in Salzburg, waar hij aan allerlei eerbetuigingen niet zou hebben kunnen ontkomen, er samen tussen uit te knijpen. Hij hield niet van eerbetuigingen en had een hekel aan alles wat officieel was. En dus vierden wij die verjaardag, samen, bij ‘Schwarz’ in München, zijn lievelingsrestaurant met een uitstekende maaltijd en dienovereenkomstige wijn. Niemand, zelfs de restauranteigenaar, die hij goed kende, wist niet dat het zijn verjaardag was. En nu hadden wij het daar weer over, over onze herinnering aan tien jaar geleden. ‘Zestig’, zei hij, ‘dat lijkt me genoeg.’ Ik lachte. ‘Wij moeten negentig of honderd worden’, zei ik, ‘om nog eens betere tijden mee te maken.’ ‘Die komen niet meer’, zei hij, en ik zag opeens een ongelooflijke treurigheid in zijn ogen. ‘Niet meer voor ons. De wereld waar wij van hielden, is definitief verdwenen. Aan wat hierna komt kunnen wij niets meer bijdragen. Wat wij te zeggen hebben wordt niet meer begrepen – in geen enkele taal. Wij zullen daklozen zijn – in ieder land. Wij hebben geen toekomst. Wat voorbij is kunnen wij niet terugroepen, en wat nieuw is zal aan ons voorbijgaan. Het heeft geen zin om voort te leven als je eigen schaduw. Wij zijn alleen nog herinnering.’ Ik begreep hem wel, maar kon zijn gevoel niet delen. Juist hij, die behoorde tot de bevoorrechten onder ons, tot de zeer weinigen met een internationaal lezerspubliek en erkenning voor zijn werk; tot de weinigen die een nieuwe nationaliteit, een geldig paspoort en een bepaalde mate van zekerheid hadden. Hij had geen materiele zorgen, hij kon zijn leven inrichten zoals hij wilde. Voor mij gold zo ongeveer van al die dingen het tegendeel. Misschien was het voor mij juist daarom destijds gemakkelijker, denk ik achteraf. Ik herinner mij de dagen na het Lotte-Lehmann-concert nog goed. Zij waren vervuld van een bijzondere spanning, een sombere vastbeslotenheid. Ik had mijn nieuwe, voor mij zo ongewone werkzaamheden nog nooit zo leerzaam, bijna opwindend gevonden. Het voorjaar klopte aan de bevroren vensters. Ik liep rond met mijn duimstok, hamer en zaag. Zodra de sneeuw was verdwenen, knapte ik de grote schuur op, bouwde een nieuwe stal en repareerde de hekken. Wij rekenden uit hoeveel materiaal we nodig hadden, hoeveel voer voor de beesten, en hoe wij de kosten zouden kunnen dekken. We leerden hoe we suiker konden bereiden uit het sap van de ahorn. Mijn handen deden pijn van het houthakken en melken. Het leven was goed en waard om geleefd te worden.

Onder de emigranten had Stefan Zweigs vrijwillige levensbeëindiging grote ontsteltenis veroorzaakt. De brieven die ik kreeg getuigden van een verpletterende wanhoop. Als hij, voor wie alles mogelijk leek, verder leven zinloos vond, wat bleef er dan over voor hen die nog moesten vechten voor hun brood. De meeste emigranten leefden onder erbarmelijke omstandigheden. Vrouwen, die geen zorgen hadden gekend, gingen uit werken als schoonmaakster. Intellectuelen liepen als handelsreizigers met een koffertje trap-op trap-af, om in een vreemde taal de deur gewezen te krijgen. Ervaren artsen moesten opnieuw naar de collegebanken en wachtten in spanning af of zij niet gezakt waren, want de uitslag kregen zij pas weken later. Er was honger en depressie alom. En voor schrijvers wier roem nog niet buiten hun landsgrenzen was doorgedrongen en gevestigd, was het probleem van de vreemde taal, van de andere manier van denken in een ander deel van de wereld, vrijwel onoverkomelijk. ‘Wat moeten wij nog’, schreef mij een begaafde jongeman die ik vluchtig kende, ‘met een overtuiging? Wie gelooft ons nog? Wie geeft er nog wat om? Wij hebben alleen nog maar de keus of wij uit afschuw of noodgedwongen er een eind aan maken.’ Ik wist niet wat ik op zulke brieven moest antwoorden. Ieder woord zou slechts schrale troost zijn. Waarom bleef ik dan zelf overeind? Op een nacht heb ik het opgeschreven. Ik noemde het: Aufruf zum Leben. Het was de enige oproep, het enige pamflet dat ik in de oorlog heb gepubliceerd.

De onmacht van het humanisme en Stefan Zweig’s weg naar een oplossing

De onmacht van het humanisme en Stefan Zweig’s weg  naar een oplossing

 

Stefan Zweig legt in het onderstaande artikel feilloos zijn vinger op een belangrijke reden waarom het humanisme zoveel moeite heeft ingang te vinden bij brede lagen van de bevolking. Kort samengevat: de humanistische boodschap is verwoord als een ideaal,  abstract, te weinig tastbaar. Daarmee legt hij het af tegen populistische bewegingen die een concreet vijandbeeld creëren (weg met de Islam of vluchtelingen blijf thuis). Daarmee werven zij direct grote aanhang en winnen verkiezingen. Stefan Zweig verwoordde zijn ongerustheid hierover al bijna een eeuw geleden. Lees het onderstaande artikel van Zweig.

 

Het humanisme blijft door deze abstractie een vooral intellectuele beweging.

Toch heeft het humanisme zelf een sterk wapen in handen om zijn ideeën uit te dragen zonder te vervallen in ver weg liggende, abstracte idealen.

Stefan Zweig laat deze benadering in zijn werk zien. Hij vertelt verhalen over concrete mensen die, met vallen en opstaan, proberen te leven als een mens dat alleen zelf verantwoordelijk is voor zijn daden en denken en niet blijft steken in een ééndimensionale waarheid.  Vele van zijn korte verhalen en zijn geromantiseerde biografieën beschrijven mensen die twijfel en meerdere waarheden kennen. Neem bijvoorbeeld het korte verhaal Unvermutete Bekanntschaft mit einem Handwerk waarin de ik-figuur steeds probeert te begrijpen waarom zijn tegenspeler handelt zoals hij handelt. Of hoofdpersonen zoals Castellio of Erasmus of Montaigne in Zweig’s geromantiseerde biografieën . Zij leggen de verantwoordelijkheid voor hun handelen altijd bij zichzelf.

Stefan Zweig heeft met zijn werk brede lagen van de bevolking bereikt en daarmee het humanisme handen en voeten gegeven. Niet alleen in de intellectuele bovenlaag. Niet voor niets was hij tijdlang de best verkochte schrijver voor de middenklasse in Europa.

 

Dirk Jansen

 

 HOE KAN JE DE VERKIEZINGEN WINNEN door Stefan Zweig

Gedeelten uit Triumpf und Tragik des Erasmus von Rotterdam

 

Helaas moeten we eerlijk toegeven en erkennen dat het hele volk nooit helemaal tevreden is met een ideaal dat alleen maar het welbevinden van iedereen nastreeft. Altijd zal  de massa het tastbare, het concrete eerder omarmen dan het abstracte. In de politiek zal daarom een leuze die in plaats van een ideaal een vijandbeeld in het leven roept, een gemakkelijk te begrijpen, handzame tegenstelling, die zich tegen een andere klasse, een ander ras, een andere godsdienst keert, het snelst leiden tot een misdadige golf van fanatieke haat.

Daarentegen ontbeert een slechts bindend, bovennationaal, humanistisch ideaal het zichtbaar imponerende dat de jeugd nodig heeft om de tegenstander strijdbaar in de ogen te zien; een ideaal roept nooit de elementaire opwinding op die het gecreëerde  vijandbeeld aan de andere kant van de landsgrens of buiten de eigen geloofsgemeenschap wel kan veroorzaken.

Zodoende wordt het de krachten binnen een partij gemakkelijker gemaakt de eeuwig aanwezige menselijke ontevredenheid in een bepaalde richting te stuwen. Het humanisme, dat aan geen enkele haatdragendheid ruimte biedt, richt geduldig en heroïsch al haar energie op een ver liggend, nauwelijks zichtbaar doel, dat een ideaal zal blijven zolang het een droombeeld van het volk blijft en zolang de Europese eenheid niet verwerkelijkt is.

 

 

Overgenomen uit  Zweigheft 18: Wie man Wahlen gewinnt – Stefan Zweig

 

Vertaling Dirk Jansen

EEN ONMOGELIJKE SAMENWERKING

 

Beste Mensen,

Wij zijn van plan om in 2018 uitgebreid aandacht te geven aan de onmogelijke relatie en samenwerking tussen Richard Strauss en Stefan Zweig.

Als het mee zit met de voorbereidingen denken wij in het voorjaar van 2018 hierover een voorstelling in Den Haag  te presenteren. Wij houden u op de hoogte.

In het onderstaande artikel uit Place de l’Opera wordt een komende opvoering van Richard Strauss’ laatste opera Capriccio beschreven.

Het was Stefan Zweig die Strauss, tijdens hun samenwerking aan Die Schweigsame Frau, op het spoor  van deze opera zette.

Het werk werd pas in 1942 opgevoerd. Het jaar waarin Zweig zijn heimwee naar Europa niet meer kon verdragen. Tevens de jaren waarin Strauss googelde met zijn kunstenaarschap in Nazi-Duitsland en daarin zijn eer verloor.

Dirk Jansen

 

Camilla Nylund excelleert in Capriccio

 

De Oper Frankfurt brengt dit seizoen een nieuwe productie van Capriccio, de laatste opera van Richard Strauss. De enscenering van Brigitte Fassbaender is niets minder dan briljant en Sebastian Weigle toonde zich afgelopen zondag een uitnemend Strauss-dirigent. Maar Camilla Nylund stal de show.

 

Toen Richard Strauss met Stefan Zweig samenwerkte aan het project Die schweigsame Frau stuitte deze op Giovanni Battista Casti’s libretto Prima la music a, poi le parole, dat ooit door Antonio Salieri was gebruikt. Zweig leverde de nodige ideeën aan voor een versie die zou kunnen aansluiten bij het werk van Strauss. Later werd deze rol overgenomen door Joseph Gregor, Strauss’ nieuwe librettist. Uiteindelijk nam de maestro zelf het werk ter hand en voltooide samen met dirigent Clemens Krauss het libretto voor dit ‘Konversationsstück für Musik’.

Het werk werd gecomponeerd in 1940 en 1941 en ging in München in première op 28 oktober 1942, toen de oorlog in alle hevigheid woedde en de holocaust in volle gang was. Velen hebben zich erover verbaasd dat Strauss in die tijd met een werk kwam dat handelde over zoiets triviaals als het primaat onder de kunsten, meer in het bijzonder het woord en de muziek. Toch is dat niet zo verwonderlijk.

Om te beginnen was Strauss een volstrekt apolitiek persoon, die nazibobo’s beoordeelde op grond van hun gedrag in de sociale omgang. Waren ze vervelend tegen hem, dan was dat een minpunt. Waren ze vriendelijk, dan was hij meegaand. Bovendien had Strauss er geen enkel persoonlijk belang bij de toenmalige regering tegen zich in het harnas te jagen, vanwege zijn Joodse schoondochter. Mede hierdoor heeft zij de oorlog kunnen overleven.

Daarnaast is er de artistieke afstandelijkheid die wordt gesuggereerd in de opera zelf als de actrice Clairon zegt: “Wenn wir in unsere Welt des Scheins der Wirklichkeit zu nahe kommen, so ist die Kunst in Gefahr sich die Flügel zu verbrennen.” Kortom, opera dient geen direct verband te hebben met de actualiteit, een uitgangspunt dat ook vandaag de dag voor verdeeldheid zorgt tussen regietheateradepten en zij die opera zien als ‘een noodzakelijke luxe’ die de bezoeker de gelegenheid geeft zich even aan de zorgen van alledag te onttrekken.

Olivier en Flamand

‘Wort und Ton’ worden in Capriccio gepersonifieerd door respectievelijk de dichter Olivier en de componist Flamand. Zij proberen elkaar de loef af te steken op hun vakgebied. Tegelijkertijd dingen ze naar de hand van de gravin, de jeugdige weduwe Madeleine, die hun gastvrijheid biedt op het kasteel dat zij deelt met haar broer. Centraal in het verloop van de handeling staat een sonnet van de zestiende-eeuwse dichter Pierre de Ronsard dat zogenaamd door Olivier is geschreven.

Olivier probeert indruk op de gravin te maken door zijn tekst vol gevoel te declameren, maar zij wordt er slechts matig door bewogen. Intussen ziet Flamand zijn kans schoon en zet het gedicht razendsnel op muziek. Als hij het voorzingt, gaat er een wereld voor Madeleine open; nu vind ze het pas echt ontroerend. Hoewel de strijd begrijpelijkerwijs in de opera onbeslist blijft, is duidelijk dat Flamand en zijn muziek een streepje voor hebben. Dat was ook wel te verwachten in een libretto van de hand van een componist en een dirigent.

Lange melodielijnen vielen Straus, die al tegen de 80 liep, niet meer in. Maar uit zijn beperkte muzikale ideeën wist hij wel alles te halen wat erin zat. Het sonnet krijgt van Strauss een prachtige melodie, waarvan het motief door de hele opera heen loopt en centraal staat in de prachtige slotscène ‘Morgen Mittag um elf’. De ‘Mondscheinmusik’ die deze scène inluidt is één van mooiste stukken die Straus heeft geschreven, met een grote solo voor hoorn. Ook dit thema kan de oplettende luisteraar al op eerder momenten in de muziek ontwaren.

Strauss en Krauss hebben gekozen voor 1777 als jaar van handeling. Het is een periode waarin de hervorming van de opera door Gluck voor veel ophef onder het Parijse theaterpubliek zorgde en hen in twee kampen verdeelde. Tegenwoordig zou dat op voor- en tegenstanders van ‘regisseurstheater’ kunnen slaan. Fassbaender heeft het stuk echter verplaatst naar de tijd van het Vichyregime, tevens de tijd waarin het werk zijn première beleefde.

De dubbele keuze – muziek of dichtkunst, plus de bijbehorende kunstenaar – krijgt hiermee een extra dimensie: het besluit om wel of niet in het verzet te gaan. Onze gravin blijkt die keuze al lang tevoren gemaakt te hebben. Het doet denken aan de film L’armée des ombres van Jean-Pierre Melville, waarin een teruggetrokken kamergeleerde tot ieders verrassing het hoofd van de Résistance blijkt te zijn.

Het decor en de kostuums zijn van Johannes Leiacker, tot in de puntjes verzorgd en geheel in overeenstemming met de gekozen periode. De speelruimte wordt gevormd door een overmaatse serre, die aan de achterzijde toegang lijkt te geven tot een theaterzaal. We bevinden ons dus op een château, zo’n voorziening hoeft geen vervreemding te wekken. De serre is spaarzaam gemeubileerd, niet meer dan een tafel en een paar stoelen.

Camilla Nylund als de gravin met AJ Glueckert als Flamand (links) en Daniel Schmutzhard als Olivier in Capriccio bij de Oper Frankfurt. (© Monika Rittershaus)

De personenregie van Fassbaender is tot in de kleinste details uitgewerkt. Bij voortduring is er sprake van waarneembare interactie tussen alle aanwezigen, ook wanneer zij niets te zingen hebben. Zo worden ook de Haushofmeister en de acht bedienden van meet af aan in de handeling betrokken en ook de aankomst van de danseres en de Italiaanse zangers krijgt de volle aandacht.

Opvallend is ook de rol van de souffleur Monsieur Taupe. Hij is al direct in beeld en blijkt een zeer nieuwsgierig mannetje te zijn. De indruk wordt gewekt dat hij een spion is die na moet gaan of het kasteel een centrum van het verzet is. Graham Clark speelde zijn personage fraai uit, een hybride van Mime en een typetje van Louis de Funes.

Perfecte Strauss-heldin

De twee kemphanen Olivier en Flamand werden uitstekend vertolkt door respectievelijk Daniel Schmutzhard en AJ Glueckert. De graaf was in goede handen bij Gordon Bintner en Tanja Ariane Baumgartner speelde de actrice Clairon met mooi gedoseerde sterallures.

Terwijl de strijd tussen Olivier en Flamand woedt, weten ze elkaar te vinden in hun kritiek op theaterdirecteur La Roche. Dit personage wordt door velen gezien als een goedmoedige karikatuur van de Oostenrijkse theaterdirecteur Max Reinhardt, die samen met Strauss aan de basis stond van de Salzburger Festspiele. La Roche heeft als enige man een lange monoloog in het stuk en weet daarin iedereen op het toneel ‘plat te krijgen’. Bas Alfred Reiter wist mij op dit punt echter niet geheel te overtuigen. Ik vond hem wat te licht voor zijn rol en te veel klinken als een karakterbariton met een wat hese stem. Declamatorisch zat het wel goed, maar zangtechnisch was het wat minder.

Daar was bij Camilla Nylunds vertolking van de verliefde gravin Madeleine – maar op wie, of op beiden? – in het geheel geen sprake. Nylund is een gravin in de traditie van Elisabeth Schwarzkopf en Lisa della Casa; uiterlijk wat afstandelijk en onderkoeld, maar met onderhuidse sensualiteit. De perfecte Strauss-heldin. Haar slotmonoloog ‘Morgen Mittag um elf’ was van een overweldigende schoonheid. Strauss zou haar zonder meer gecomplimenteerd hebben.

Aan het einde van haar bespiegelingen wisselt ze van kleding. De Haushofmeister reikt haar een vaal groene mantel en donkere baret aan en in één klap is de voorname Madeleine getransformeerd in Michelle – “I will say this only once”. Samen met haar negen man personeel gaat ze op weg voor een gewapende verzetsactie. Het is een onverwacht ontroerend einde en Fassbaender verdient een groot compliment dat ze deze actualisering met mooi uitgewerkte subplot zo doeltreffend heeft weten te ensceneren.

Sebastian Weigle gaf met vaste hand leiding aan het Frankfurter Opern- und Museumsorchester. Ook tijdens de chaotische taferelen die voorafgaan aan de monoloog van La Roche wist hij orkest en spelers uitstekend houvast te bieden, nergens gleed het maar een moment af. Luisteren naar Capriccio werkt verslavend. Het is opium voor straussianen.

Capriccio is nog driemaal te zien in februari. Zie voor meer informatie de website van de Oper Frankfurt.

door Peter Franken

Capriccio
Richard Strauss

Uitgevoerd door: Frankfurter Opern- und Museumsorchester onder leiding van Sebastian Weigle.
Solisten: Camilla Nylund, Daniel Schmutzhard, AJ Glueckert, Alfred Reiter e.a.
Regie: Brigitte Fassbaender.
Bezocht op 28 januari 2018

DIE SCHWEIGSAME FRAU IN MÜNCHEN

 

Beste lezeressen en lezers,

Piet Wackie Eysten,  onze Zweig-vriend en publicist over onder meer de relatie tussen Stefan Zweig en Richard Strauss,  reisde naar München om een zeldzame opvoering door de Bayerische Staatsoper van de komische opera Die Schweigsame Frau bij te wonen. U weet wel: de opera waaraan de componist Strauss en de libretto-schrijver Zweig  samenwerkten . Om politieke en artistieke redenen werd de opera geen groot succes.  Zweig zelf vond het stuk te lang en te zwaar geworden.

De Staatsoper  kortte de opera in en Piet Wackie Eysten vertelt ons over het ontstaan, het verhaal en zijn indrukken van de uitvoering in München.

D.J.

 

Die schweigsame Frau in München

Richard Strauss’ opera Die schweigsame Frau, waarvoor Stefan Zweig het libretto schreef, is maar zelden live te horen. Ook opnamen ervan zijn spaarzaam, meestal slechts ‘Mitschnitte’ van podiumproducties. Toen ik hoorde dat hij in de Bayerische Staatsoper in München op het programma stond, heb ik dus niet geaarzeld en ben erheen gereisd. In oude agenda’s kon ik vinden dat de eerste keer dat ik die opera hoorde veertig jaar geleden is, toen zij in 1977 tijdens het Festival van Glyndebourne werd opgevoerd onder leiding van Andrew Davis.

Vanwaar die fascinatie voor deze vrijwel geheel onbekende opera van de juist om zijn opera’s, niet minder dan vijftien in getal, zo bekende componist?

Het was de briefwisseling tussen Strauss en Zweig die mij op het spoor zette van hun gezamenlijke schepping. Strauss was in november 1933 door minister Joseph Goebbels benoemd tot President van de Reichsmusikkammer. De boeken van de Oostenrijkse schrijver van Joodse afkomst Stefan Zweig werden in datzelfde jaar door diezelfde Goebbels op de brandstapel gegooid. Een grotere tegenstelling is haast niet denkbaar. Niettemin werkten zij van af hun eerste contact in 1931 tot kort voor de première op 24 juni 1935, intensief met elkaar samen aan hun enige gezamenlijke schepping, de komische opera Die schweigsame Frau.

Door een gemeenschappelijke vriend, Anton Kippenberg, werden zij in het najaar van 1931 met elkaar in contact gebracht. Strauss was verheugd over zijn nieuwe tekstdichter. Sinds de dood van zijn trouwe librettist Hugo von Hofmannstahl in 1929 had hij tevergeefs naar een opvolger gezocht. Zweigs voorstel om Epicoene, or the silent woman, een klucht van Shakespeares tijdgenoot Ben Jonson (1572-1637), als stramien voor een komische opera te gebruiken sprak Strauss onmiddellijk aan.

In Zweigs bewerking van Jonsons komedie is Sir Morosus een gepensioneerde zeekapitein, die geen lawaai kan verdragen, zelfs niet het voortdurende gekwebbel van zijn huishoudster. Als plotseling zijn verloren gewaande neef Henry met een luidruchtig operagezelschap zijn huis binnendringt (‘eine ganze Opera in meinem Haus!’, roept hij vol afschuw uit), wordt hij woedend. Hij onterft Henry ter plaatse. De toevallig juist aanwezige barbier (had Zweig Mozarts Figaro in gedachten?) weet raad. Als Henry zijn oom aan een zwijgzame vrouw kan helpen, zodat Morosus zich van zijn praatzieke huishoudster kan ontdoen, zal alles in orde komen. Zo gezegd zo gedaan. De prima donna van het gezelschap, Aminta, tevens Henry’s geliefde, doet zich voor als een stil en bedeesd meisje. Morosus loopt in de val. Hij wordt door twee verklede artiesten uit Henry’s troep met haar in de echt verbonden. Maar zodra het huwelijk is gesloten ontpopt Aminta zich als een ontembare feeks. Zij raast en tiert en zet het hele huis op zijn kop. Morosus weet niet hoe snel hij Henry moet vragen hem van deze furie te verlossen. Geen probleem, ook voor een prompte echtscheiding kan Henry met behulp van de eveneens uit zijn troep geselecteerde Lord Chief Justice ter plekke zorgen. Morosus is zijn neef eeuwig dankbaar en herstelt hem in zijn rechten als enig en universeel erfgenaam. ‘Mein Gott, es war nicht mehr als eine Farce’, zou hij zijn collega Ochs uit Strauss’ Rosenkavalier hebben kunnen nazeggen. Met zijn verzuchting ‘Nur Ruhe, nur Ruhe!’, eindigt de opera.

Na de première in 1935 werd de opera door de nazi’s in Duitsland verboden. Strauss moest zijn positie als president van Reichsmusikkammer neerleggen, nadat een brief van hem aan Zweig door de Gestapo was onderschept en aan Hitler voorgelegd. Zweig bevindt zich dan inmiddels in vrijwillige ballingschap in Londen. Rechtstreeks contact tussen hen beiden is voortaan onmogelijk. Zweig maakte in 1942 in Brazilië, samen met zijn tweede vrouw, Lotte Altmann, een einde aan zijn leven. Richard Strauss stierf op 8 september 1949 in zijn woonplaats Garmisch op 85-jarige leeftijd.

Strauss’ enige komische opera heeft naast vele van zijn andere werken geen stand kunnen houden op de podia. Deels ligt dat zeker aan de hoge moeilijkheidsgraad van de muziek, zowel voor het orkest als voor de zangers. Het werk vereist bovendien een zeer grote orkestrale bezetting en is veel te lang, het wordt, voorzover ik weet, uitsluitend met drastische coupures uitgevoerd. Zweig, die nooit een voorstelling van ‘zijn’ opera heeft kunnen bijwonen, onderkende deze bezwaren al direct. Kennelijk afgaande op wat hij hoorde van bekenden die de première wel hadden bijgewoond, schreef hij op 26 juni 1935, twee dagen na de première, aan zijn vrouw Friderike:

‘Was die Oper selbst betrifft, so ist eines gewiss, dass sie viel zu lang ist, zweitens, dass sie wahnwitzig schwer ist, also ganz das Gegenteil dessen, was mir vorgeschwebt, keine leichte Oper sondern mit Raffinements geladen und eher erdrückend durch die Fülle. Einzelne Teile sollen hervorragend sein und der erste Akt geschlossen, dann geht es ähnlich wie bei der Arabella und der Ägyptischen Helena ins Ermüdende über. […] Von allen schweren Opern Straussens scheint diese die schwerste zu sein.’

Ook in de voorstelling onder leiding van de Hongaarse dirigent Stefan Soltesz, met regie van de Australische regisseur Barri Kosky, die ik in München bijwoonde, waren flinke coupures aangebracht. Opvallend was verder het verschil met de traditionele vormgeving die ik in Glyndebourne had gezien. Daar stelde het toneel conform Zweigs regieaanwijzingen de woonkamer van Morosus voor, vol met aan diens nautische carrière herinnerende attributen, zoals scheepsmodellen, vlaggen, wapens, verrekijkers, ankers, vistuig e.d., en met dienovereenkomstige kostuums. Op het toneel in München stond alleen een groot model rustbed, waarop Morosus ogenschijnlijk lag te slapen. De binnentredende barbier, die volgens Zweigs toneelaanwijzingen Morosus komt kappen en zijn baard komt bijknippen (zijn naam is Schneidebart), stapte hier een lenige jongeman op gympen en in trainingspak Morosus’ kamer binnen en begon als een personal coach ochtendgymnastiek met hem te doen. Morosus bleef voorlopig in pyama, maar Henry was gekleed in een hedendaags pak. Het verdere operagezelschap bestond uit een bonte verzameling komedianten in tijdloze carnavalsuitrusting. Vrijheden ten opzichte van Zweigs aanwijzingen die mij voor een klucht als deze gerechtvaardigd lijken.

De gerenommeerde bas-bariton Franz Hawlata was een schitterende Morosus, die zich voor zijn leeftijd moeiteloos over het toneel bewoog. De veeleisende rol van Aminta werd virtuoos gezongen door de Amerikaanse coloratuursopraan Brenda Rae. Zoals bekend had Strauss weinig op met tenoren, maar voor Henry, hier gezongen door de Slowaakse tenor Pavol Breslik, heeft hij een mooie rol geschreven, die met name in het korte liefdesduet met Aminta tot zijn recht komt. De finales van alle drie de aktes zijn, naar goed operagebruik, grote ensembles, alleen in de laatste akte nog gevolgd door een rustig gezongen slotmonoloog van Morosus, die dankbaar is voor de hem eindelijk gegunde rust: ‘Nur Ruhe! Nur Ruhe!’

Het valt te vrezen dat deze opera, met haar opzienbarende ontstaansgeschiedenis, voorlopig weer rust gegund zal zijn. Ook dat lijkt Zweig te hebben voorzien. In de hierboven geciteerde brief aan zijn vrouw schrijft hij:

‘Vermutlich wird die Oper ein historisches Halbleben führen wie Die Frau ohne Schatten, die Ägyptische Helena, das Intermezzo, manchmal hervorgeholt, aber keine ständige Repertoireoper und wahrscheinlich (ganz im Gegensatz zu dem was ich wollte) für kleinere Bühnen unmöglich. […] Ich bin neugierig, sie im Radio zu hören. Vielleicht hat er [RS] bis dahin schon die anscheinend sehr notwendigen Kürzungen angebracht.’

Piet Wackie Eysten

STEFAN ZWEIG IN VENETIË

 

Beste lezeressen en lezers

Mijn reis naar Venetië veroorzaakte deze maand een korte onderbreking in het zenden van nieuwsbrieven aan u.
Een bezoek aan de Biennale was een mooie aanleiding voor deze Venetiëreis, maar hoe mooi en interessant deze kunsttentoonstelling ook dit jaar weer was, de mysterieuze , melancholieke sfeer van Venetië zelf blijft voor mij steeds weer het hoogtepunt van de reis.
Voordat ik stilsta bij de relatie tussen Stefan Zweig en Venetië kan ik het niet nalaten u één foto te sturen van de stad en één foto van een kunstvoorwerp in de tuin van het Chinese paviljoen. De Venetiëfoto spreekt voor zich; het Chinese kunstvoorwerp is een koperen zuil die lijkt op hun beroemde en kunstzinnige papierknipwerk. De verrassing is een groot deel van de dag verscholen, totdat de avondzon het bovenstuk van de zuil bereikt.

Mijn Venetiëreis werd extra spannend, omdat de vakbonden op de laatste dag onverwacht een algemene staking voor het openbaar vervoer uitriepen. Het verliep op z’n Italiaans, dus met iets meer geduld kwam je uiteindelijk wel op je bestemming.
Het is een toevallige samenloop van omstandigheden dat Stefan Zweig bij zijn bezoek aan Venetië in de dertiger jaren ook getroffen werd door een algemene staking. Hij vertelt in De Wereld van Gisteren dat hij moeizaam zijn twee zware koffers door de straatjes sleept tot hij een gondelier vindt die hem, tot woede van de stakers, naar zijn hotel vaart.

Stefan Zweig werd vooral getroffen door de spelingen van het licht in Venetië. Zijn indrukken van de stad, doordrenkt met kleuren, klokken en klang heeft hij neergelegd in:

 

Sonnenaufgang in Venedig
Erwachende Glocken. – In allen Kanälen
Flackt erst ein Schimmer, noch zitternd und matt,
Und aus dem träumenden Dunkel schälen
Sich schleiernd die Linien der ewigen Stadt.

Sanft füllt sich der Himmel mit Farben und Klängen,
Fernsilbern sind die Lagunen erhellt. –
Die Glöckner läuten mit brennenden Strängen,
Als rissen sie selbst den Tag in die Welt.

Und nun das erste flutende Dämmern!
Wie Flaum von schwebenden Wolken rollt,
Spannt sich von Turm zu Türmen das Hämmern
Der Glocken, ein Netz von bebendem Gold.

Und schneller und heller. Ganz ungeheuer
Bläht sich das Dämmern. – Da bauscht es und birst,
Und Sonne stürzt wie fressendes Feuer
Gierig sich weiter von First zu First.

Der Morgen taut nieder in goldenen Flocken,
Und alle Dächer sind Glorie und Glast.
Und nun erst halten die ruhlosen Glocken
Auf ihren strahlenden Türmen Rast.

Stefan Zweig
Aus der Sammlung Fahrten

Met mijn hartelijke groet,
Dirk Jansen

HOE VIND IK STEFAN ZWEIG IN SALZBURG

Waar kan ik Stefan Zweig vinden in Salzburg?

Deze vraag is mij in deze maanden een aantal keren gesteld. Ik was afgelopen weken in Salzburg en met plezier geef ik een paar aanwijzingen.

Het huis waarin hij in Salzburg woonde van 1919 tot 1930 staat halverwege de Kapuzinerberg tegenover het Kapuziner Klooster. Toen Zweig en zijn partner Friderike von Winternitz het voormalig jachtslot kochten viel er veel aan op te knappen. Zij verbouwden het in een aantal jaren en het werd een belangrijke ontmoetingsplek van de Europese kunstwereld.

U vindt zijn huis door vanuit de Altstadt de Staatsbrücke over de Salzach te nemen en rechtdoor de Linzer Gasse in de lopen. Een paar honderd meter stijgen en aan uw rechterhand ziet u een poortgebouw dat naar de Kapuzinerberg voert . .
Vele van zijn bezoekers zullen pijnlijke kuiten hebben overgehouden aan de steile toegangsweg naar het huis. De weg, niet lang geleden omgedoopt tot de Stefan-Zweig-Weg, is omzoomd door 14 kruiswegstaties met kleurrijke, gebeeldhouwde tafrelen.

Het huis is nu in bezit van de Salzburgse familie die het van Stefan Zweig kocht toen deze vluchtte naar Engeland. Vanaf de weg is het huis in de zomer slecht te zien en de huidige eigenaren zijn niet toeschietelijk ten opzichte van Zweig-bezoekers.

Tegen de muur van het naastgelegen klooster vindt u op een pilaar een bronzen versie van Zweig’s hoofd. Gelukkig valt er over smaak niet te twisten.

Overigens is het huis zelf mooi te zien vanaf de tegenover liggende Münchberg. Als u bijvoorbeeld gaan koffiedrinken op het terras van restaurant M32 is het uitzicht magnifiek.

De Stefan-Zweig-Weg loopt door langs zijn huis naar de top van de Kapuzinerberg waar een lunchrestaurant Franziskischlössl huist.
Als u weer afdaalt naar de stad passeert u vlak na het klooster aan de linkerkant een afdaling via trappen naar het pas gerenoveerde Stein Hotel. Deze steile afdaling, de Imbergstiege, maakten gasten van Zweig als ze niet in zijn huis konden of wilden overnachten.
In ieder geval maakte Joseph Roth deze gevaarlijke tocht regelmatig. Roth was, behalve een uitnemend schrijver ook een enthousiast drinker. Om zijn consumptie in de loop van de avond aan het oog van Zweig te onttrekken boekte hij altijd een kamer in Stein om daar ongestoord zijn gang te gaan.

Tussen de kunstelite van Salzburg en Stefan Zweig is nooit een warme band ontstaan. Hij participeerde niet intensief in het culturele leven van Salzburg, maar hij bezocht wel graag gelegenheden waar hij kon koffiedrinken. Hij werd vaak gezien onder één van de wandspiegels in Café Bazar aan de Salzach. Het bedienend personeel kan nog exact zijn favoriete plek aanwijzen.
Daarnaast speelde hij regelmatig schaak in café Mozart of café Tomaselli in de Altstadt.

In de elf jaar die Zweig in Salzburg werkte en leefde heeft hij natuurlijk vele plekken bezocht. De sfeer van de stad beviel hem. En die kunt u het best beleven door zelf door Salzburg en omgeving te zwerven.

In Salzburg zijn twee organisaties die zich met Stefan Zweig en zijn werk bezighouden. Het Internationale Stefan Zweig Gesellschaft (voor de coördinatie van de Zweig activiteiten in Europa) werkt vanuit het Literatur Archiv en het Stefan Zweig Centre vindt u op de Mönchberg. Deze organisatie bereikt u door het straatje Toscaninihof (links als u voor het Festspielhaus staat) via de trappen rechts aan het einde naar boven de lopen.

Bovenaan de trappen ziet u de Edmundsburg staan. Daarin huist het Haus für Stefan Zweig.

Dirk Jansen