Stefan Zweig Genootschap Nederland Stefan Zweig Vandaag page 2

Film over het leven van Stefan Zweig

In Die Zeit van 1 juni jl. vonden wij een recensie over een nieuwe film die de laatste jaren van het leven van Stefan Zweig tot onderwerp heeft. Een interview met de filmmaakster Maria Schrader is ook opgenomen.

Vor der Morgenröte”:Brandrodung auf der Seele
Stefan Zweig floh nach Brasilien ins Exil und verzweifelte. Ein Film zeigt diese letzte Lebensphase des Schriftstellers virtuos, ohne Protz und falsche Patina.
Von Andreas Busche

image1-16

Josef Hader (l.) als Stefan Zweig und Aenne Schwarz als Lotte Zweig in einer Szene aus dem Film “Vor der Morgenröte” © X-Verleih /dpa

Die Frage ist einfach, doch die Antwort gestaltet sich kompliziert. Ob er ein Statement abgeben könne zur Situation in Deutschland, nachdem die Nationalsozialisten gerade die Wehrpflicht auf zwei Jahre erhöht haben. Der Mann blickt gequält – nicht etwa, weil er keine Meinung zur gefährlichen Entwicklung in Deutschland hätte. Aber er sei Schriftsteller, kein Politiker, entgegnet er dem Fragesteller. Er könne Werke von politischer Bedeutung schaffen, sich aber nicht auf das Niveau jener herunterbegeben, die seine Sprache für ihre menschenverachtenden Parolen missbrauchen.
Die anwesenden Journalisten auf dem PEN-Kongress in Buenos Aires 1936 reagieren mit Unverständnis auf die Aussage Stefan Zweigs. Der Österreicher zählt zu den erfolgreichsten deutschsprachigen Autoren, also erwartet die Weltöffentlichkeit von dem jüdischen Intellektuellen eine klare Stellungnahme. Doch Zweig lässt sich zu keiner Verurteilung des Hitler-Regimes hinreißen. Für den überzeugten Pazifisten ist die Situation ohnehin unerträglich: Hilflos muss Zweig aus dem Exil mitansehen, wie die Errungenschaften der westlichen Zivilisation unter dem Einfluss der Nationalsozialisten dem Untergang geweiht sind. Aber sein Schweigen, erklärt er einem Journalisten unter vier Augen, entspringt einer inneren Überzeugung: “Jede Widerstandsgeste, die kein Risiko in sich birgt und keine Wirkung hat, ist nichts als geltungssüchtig.”

“Zweig liebte das Reisen und Neuentdecken wie kein anderer – bis zu dem Moment, an dem er es musste”

Maria Schrader im Gespräch mit ZEIT ONLINE
Maria Schraders Film Vor der Morgenröte über die letzten Lebensjahre Stefan Zweigs ist weniger ein Biopic im strengen Sinne als die psychologische Studie eines Mannes, dessen humanistisches Weltbild von den politischen Ereignissen eingeholt wird. Man müsse eine Zeitschrift mit jüdischen Autoren herausgeben, schlägt er einem Kollegen vor, um den Mythos der arischen Überlegenheit zu widerlegen. Der Intellektuelle kann nicht anders, als dem irrationalen Hass mit Humanismus zu begegnen. Er verteidigt seine “Inseln der Unabhängigkeit”, wie es im Film einmal heißt, obwohl sich längst abzeichnet, dass auch diese Inseln zu verschwinden drohen. Zweig muss über London und New York nach Brasilien fliehen. Tausende Kilometer von seiner Heimat entfernt befindet er sich zwar in Sicherheit, doch seine privilegierte Situation löst in ihm Schuldgefühle aus. Jeden Tag erreichen ihn ein Dutzend Hilfsgesuche von Freunden und Kollegen, die auf seine Fürsprache hoffen, damit sie ebenfalls im Ausland ein neues Leben beginnen können.

Kino – “Vor der Morgenröte”
Maria Schrader findet in ihrer zweiten Regiearbeit ruhige, psychologisch aufgeräumte Bilder für diese inneren Konflikte. Aus sechs Kapiteln besteht ihr Film. Sechs Stationen im Leben Stefan Zweigs über einen Zeitraum von sechs Jahren, die diskret die Frage umkreisen, warum er und seine zweite Ehefrau Lotte sich am 23. Februar 1942 im brasilianischen Petrópolis das Leben nahmen. Zweig neigte zwar zu Depressionen, auch seine Romane waren von einer sanften Melancholie durchzogen. Doch Schrader interessiert sich in erster Linie für die Exil-Erfahrung, die den Schriftsteller in seinen letzten Lebensjahren in eine tiefe Verzweiflung stürzte.
Zweig suchte die Einsamkeit des Schreibens. Er lebte in Brasilien, dem “Land der Zukunft”, an das er im Exil eine literarische Liebeserklärungverfasst hatte, nicht allein, aber er blickte stets in den Abgrund der europäischen Katastrophe. Während eines Ausflugs zu den Zuckerrohrplantagen im Norden Brasiliens schaut er einmal versonnen aus dem Autofenster, sodass sich auf seinem Gesicht die Reflexionen einer Brandrodung abzeichnen. Um dieses Verhältnis von innen und außen, um die traumatische Erfahrung des Exils, die Bilder der Verwüstung auf die Seele des Menschen projiziert, geht es in Vor der Morgenröte.

Mit Josef Hader hat Maria Schrader eine kongeniale Projektionsfläche für diesen Konflikt gefunden. Die ungewöhnliche Wahl erweist sich als Glücksfall, weil die Notwendigkeit, alle Erwartungen an einen Hader-Auftritt zu unterlaufen, eine auf hochgradig kontrollierte Weise von sich selbst entfremdete Performance ermöglicht, die in ihrer subtilen Psychologie ähnlich offen und leerstellenhaft bleibt wie die Bilder von Kameramann Wolfgang Thaler. Im vertrauten Zusammenspiel zwischen Hader und Thaler, dem permanenten Austarieren von Nähe und Distanz, liegt das emotionale Zentrum von Vor der Morgenröte. Es verleiht dem Film auch seine berührendsten Momente. Eine Blaskapelle spielt beim Empfang in einem brasilianischen Dorf eine schiefe Version von An der schönen blauen Donau, wobei Zweig fast unmerklich eine einzelne Träne über die Wange läuft. Oder das Gespräch mit dem Berliner Journalisten Ernst Feder auf der Terrasse von Feders Domizil in Petrópolis: Wieder schweift Zweigs unergründlicher Blick in die Ferne, wo er im brasilianischen Urwald ein Stück Heimat zu erkennen glaubt. Der Blick nach vorne hat etwas Tröstliches, er lenkt ab von den Seelenqualen.

Maria Schrader inszeniert diese Form von Geschichtskino mit bravouröser Eleganz. Vor der Morgenröte ist in erzählerischer (das Drehbuch schrieb sie zusammen mit Jan Schomburg) und filmischer Hinsicht ein Triumph. Nie sind die Bilder – ein Kardinalfehler des deutschen Kinos – mit unnötiger Geschichtspatina behaftet, Thalers Kamerafahrten sorgen zudem für einen unaufdringlichen, fast zeitlosen Rhythmus. Seinen dokumentarischen Naturalismus hat er in jahrelanger Zusammenarbeit mit Ulrich Seidl erlernt und verfeinert. Vor der Morgenröte kommt diese Arbeitsweise zugute, weil sie Raum lässt, um den Widersprüchen Zweigs Geltung zu verschaffen. Die erzählerischen Ellipsen, auch aufgrund der Zeitsprünge zwischen den Episoden, zielen auf kein fertiges Bild von Stefan Zweig ab. Sein Seelenleben bleibt immer äußerlich. Dieser Respekt vor dem Menschen Zweig zeigt sich am besten in der eindrucksvollen Schlusseinstellung, in der der Tod gegenwärtig ist, aber ins Off verbannt durch eine Spiegelachse, die auch den filmischen Raum hinter der Kamera miteinbezieht. Es ist eine virtuose Szene, ohne mit Virtuosität zu protzen. Sie wirkt menschlich und bescheiden, wie das Werk Stefan Zweigs.

ANDREAS BUSCHE
hat schon 2002 mit dem Goethe-Institut das deutsche Filmfestival in San Francisco organisiert und für das niederländische Filmmuseum alte Filme restauriert. Er schreibt unter anderem für dietaz, den Freitag, den Rolling Stone und die konkret, die Bezeichnung “Filmjournalist” versucht er trotzdem zu vermeiden.

Een boze brief over ‘The Impossible Exile’

Tijdens mijn verblijf in Salzburg in de afgelopen weken sprak ik een goede bekende en tevens Stefan Zweig kenner, de heer Dr. Gerhard Aschenbrenner. Dr. Aschenbrenner heeft lang in het buitenland gewerkt en is na zijn pensionering teruggekeerd op zijn thuisbasis Salzburg. Momenteel bekleedt hij een bestuursfunctie in het Internationale Stefan Zweig Gesellschaft.
In het gesprek liet ik mij ontvallen dat ik ‘The impossible exile’, de biografie van George Prochnik over Stefan Zweig, in zekere zin een verademing vind in vergelijking met de meeste traditionele, gedegen, wat droge Duitstalige biografieën. Hij keek mij licht verbijsterd aan en schreef mij een brief (vertaling in het Nederlands is, met zijn goedvinden, van mij). Dirk Jansen

image1-16

DE BRIEF VAN DR. ASCHENBRENNER:

The Impossible Exile
Stefan Zweig aan het einde van de wereld

De ondertitel van het boek suggereert dat het de laatste jaren of zelfs maanden beschrijft van Stefan Zweig, voordat hij samen met zijn tweede vrouw Lotte zelfmoord pleegt in Brazilië.
Maar doet hij dat ook op een behoorlijke, passende wijze?
Op een manier die recht doet aan Stefan Zweig?

Op pagina 6 beschrijft hij SZ als:

“een welgestelde Oostenrijkse burger, rusteloos zwervende Jood, grenzeloos bekende schrijver, onvermoeibare pleitbezorger van pan-Europees humanisme, mateloze netwerker, onberispelijke gastheer, huismus op het hysterische af, nobele pacifist, goedkope populist, teergevoelig gevoelsmens, hondenliefhebber, kattenhater, boekenverzamelaar, drager van krokodillenlerenschoenen, dandy, depressief, enthousiaste cafébezoeker, verwant met eenzame zielen, vrouwenliefhebber bij gelegenheid, mannenlonker, verdacht van exhibitionisme, veroordeeld fantast, onderdanig naar de machthebbers, kampioen van de machtelozen, uitgesproken lafaard ten opzichte van de aftakeling van de ouderdom, onaangedaan stoïcijns ten opzichte van de dood”

En dit alles zonder enig vraagteken.

Ik heb een ander beeld in mijn hoofd, gekregen van mijn vader die Stefan Zweig in Salzburg kende: een heel vriendelijk, zachtmoedig, nobel mens.
Dit is alles dat ik hierover wil zeggen.

Ik heb nog een kwestie: het lijkt mij al zeer twijfelachtig om de ware redenen achter een zelfmoord te willen ontwarren, het komt mij nog speculatiever, zelfs onbehoorlijk voor om te willen wroeten in de laatste aarzelingen die Lotte Zweig op haar doodsbed had, gebaseerd op de foto’s die achteraf gemaakt zijn (bladzijde 348). Des te meer na het lezen van Alberto Dines’ boek waarin hij uitlegt dat de positie van de voorwerpen door de politie is veranderd.

Onzorgvuldigheden als Herman Hesse in plaats van Hermann, Günther Anders wordt Gustav en Hermann Broch moet uit Stanford komen reizen om SZ’s feestje in New York te bezoeken, terwijl hij in NY woont, laat ik verder rusten.

Mijn grootste bezwaar tegen dit boek is het misbruik dat de schrijver maakt van Stefan Zweig om aandacht te kunnen besteden aan de ballingschap van zijn eigen familie, waaraan het grootste deel van het boek dan ook is besteed. Wat heeft SZ in vredesnaam te maken met de wilde avonturen van tante Alice (blz. 16-18), hoe grappig deze (en zijzelf) ook geweest mogen zijn. Ik weet waarover ik het heb, want ik ken Alice.

De kaft van het boek, een collage van puzzelstukjes, onontwarbaar voor minder ingewijden, zijn een goede illustratie van de algehele benadering van de schrijver.

Het is een onmogelijk boek over ballingschap (The Impossible Exile Book)

Gerhard Aschenbrenner

Stefan Zweig Evenement

Graag vragen wij aandacht voor de Stefan Zweig middag van de Liberaal Joodse Gemeente Amsterdam

Programma:
Inleiding door Sandra Geller: “Drie levens van Stefan Zweig’

Concert Jaap Mulder & Zonen (Di Gojim), Duitse en Jiddische liederen

Film ‘The Grand Budapest Hotel’, gebaseerd op de verhalen van Stefan Zweig (116 minuten). Bekroond met ‘Gouden Globe’ en vele Oscars.

Datum: zondag 1 november 2015

Tijd: 14.00 – 18.00 uur (zaal open vanaf 13.30 uur)
Entree: € 15,-, incl. hapje en drankje

Aanmelden: door middel van betaling op NL04 ABNA 0468 042 172 ten name van LJG Amsterdam onder vermelding van ‘uw naam en Stefan Zweig’. De kaartjes liggen dan klaar bij de kassa.

Onbekende brieven van Stefan Zweig worden binnenkort geveild

Het Parijse veilinghuis Artcurial veilt binnenkort een briefwisseling van 120 pagina’s tussen Stefan Zweig en de Franse vertaler en vriend Alzir Hella.

Alzir Hella (1881 – 1953) was een vooraanstaand vertaler van Duitse literatuur (ondermeer Thomas Mann, Rilke, Remarque en Zweig). Hij heeft in hoge mate bijgedragen aan de zeer brede bekendheid van Stefan Zweig in Frankrijk. Hella kwam via de wederzijdse vriend Emile Verhaeren in contact met Zweig en raakte met hem bevriend. Hij vertaalde vele van Zweig’s geromantiseerde biografieën en verhalen.
Het handelt hier niet om de gehele briefwisseling tussen Zweig en Hella, omdat de Gestapo een deel van de correspondentie in beslag heeft genomen.

De waarde van de correspondentie wordt geschat op € 50.000 tot € 60.000.

image1-16

Gluren

Soms stelt een ander op een veel elegantere wijze een ondermaatse publicatie over Stefan Zweig  aan de kaak dan wij zouden kunnen:

Populariteit van “Ik-Lit”
Naema Tahir, columniste van Trouw. Verschenen in Trouw op 1 oktober 2015.

“Als romancière lees ik natuurlijk de concurrentie. Liefst grote namen: Tolstoj, Zweig, Brontë en dergelijke. Schrijvers die de tand des tijd hebben doorstaan. De klassieken. Ik kijk bij hen af hoe het moet.
Neem Stefan Zweig. Wat die man met taal kan, grenst aan het onmogelijke. Eenvoudig, helder en wonderschoon. Het lijkt zo makkelijk, maar doe het maar eens. En de inhoud? Zijn autobiografie “De Wereld van Gisteren” is één van de allermooiste boeken die ik ooit heb gelezen. Een page-turner waar je ook nog eens enorm van leert. Over de persoon Zweig en wie hij was zwijgt de auteur grotendeels. Hij schetst een tijdsbeeld aan de hand van de vele interessante mensen die zijn levenspad kruisen. Het is alsof Zweig ons zeggen wil: “Mijn innerlijk en privé leven is van geen belang en gaat jou, lezer, ook niets aan.”

Onze tijd is het daarmee hartgrondig oneens. Wij zijn geneigd, wat zich binnenin een persoon en in zijn intieme levenssfeer afspeelt het aller belangrijkste te vinden. Veel belangrijker dan de gebeurtenissen op het wereldtoneel. Is dat een goede ontwikkeling? Ik vraag het mij af.

Over Zweig is zojuist een biografie verschenen, getiteld Stefan Zweig’s Brennendes Geheimnis”.  Het wordt aangeprezen als een “ intiem karakterportret”. De auteur, Ulrich Weinzierl, onthult daarin onder meer dat Zweig een “ potloodventer” was. Toen ik dat las werd ik bevangen door irritatie. Dat wil en hoor ik niet te weten! Het heeft ook niets met al zijn mooie boeken te maken! Het is een soort bezoedeling.(…) Ik noem het in navolging van chicklit, “ik-lit” (…) Hoe zouden we de mensen noemen die hiervan genieten?  Voyeuristen, lijkt mij. In plaats van zich te schamen en weg te kijken, verlekkeren zij zich aan wat hen niets aangaat: andermans innerlijk en privé-leven. ” (…)

De gehele column kan gelezen worden in de Trouw van 1 oktober 2015.

 

David Grossman sprak over ditzelfde onderwerp toen hij in interviews (bv. in het Boekenprogramma van Wim Brands) vertelde over zijn worsteling om woorden te vinden voor zijn gevoelens over de dood van zijn zoon (Uit de tijd vallen). Buitengewoon intiem en persoonlijk. Het werd een prachtig boek dat nooit de gedachte aan voyeurisme oproept. Hij overschreed niet de grens die de Franse cultuurcriticus en filosoof Roland Barthes aangaf toen hij schreef:

“Beschrijf het intieme zonder het particuliere te onthullen”

 

 

 

 

Een ongelijke, maar gelijkwaardige vriendschap

In de Groene Amsterdammer van 13 augustus jl. schrijft Cyrille Offermans in een recensie van Zomer van de Vriendschap (Volker Weidermann) liefdevol over de spannende vriendschap tussen Stefan Zweig en Joseph Roth.  De kracht waarmee Roth zich weet uit te drukken wordt door Offermans meerdere malen terecht aangehaald. Bijvoorbeeld de zin:

“U hebt gelijk, Europa pleegt zelfmoord, en de langzame en gruwelijke manier waarop dit gebeurt kom doordat het een lijk is dat zelfmoord pleegt”.

Het is spijtig dat de koppenmakers van De Groene Amsterdammer “Een lijk dat zelfmoord pleegt” boven een artikel over Stefan Zweig zetten.  Je hart staat stil,  totdat je verderop in het artikel leest dat de kop op de toestand van Europa slaat en niet op Zweig.  Maar dit slechts terzijde, want het artikel zelf is goed onderbouwd, informatief en tekenend voor de relatie tussen Zweig en Roth.

Op één punt schat Offermans de vriendschap tussen Zweig en Roth te mager in. Hij spreekt over een “asymmetrische” en zelfs tragische vriendschap en stelt dat het verschil in temperament, vastberadenheid en directheid de vriendschap tot het einde toe onder spanning blijft zetten.

Deze mening berust op de veronderstelling dat vriendschap vooral drijft op gelijkgestemdheid en herkenning tussen mensen. Ik denk echter  dat vriendschappen evenzeer gebaseerd kunnen zijn op verschillen. Ze ontstaan in die gevallen waarin de ander iets biedt dat jijzelf juist niet hebt (en graag zelf zou hebben).  Op deze wijze wordt de vriend een welkome aanvulling op jezelf. Spannende vriendschappen kenmerken zich vaak door deze eigenschap.

Ik denk dat Zweig graag zelf meer van de doortastendheid en de levendige literaire gaven van Roth had willen bezitten. Roth kon, praktisch gezien,  de rijkdom van Zweig  goed gebruiken, maar hij zou daarnaast prima iets van de planmatigheid en controle die Zweig in zijn carrière en grote delen van zijn leven wist te brengen kunnen gebruiken.

Het staat vast dat beide schrijvers elkaar diepgaand vonden in de liefde voor hun literaire werk en in hun jood-zijn.  Zie hiervoor beeldende beschrijvingen van Weidermann in zijn boekje “Ostende”.  De intensiteit van hun vriendschap berustte naar mijn mening echter vooral op de wederzijds begerenswaardige verschillen in persoonlijkheid. Een spannende, gelijkwaardige vriendschap.

Dirk Jansen

Een voorschot

Afgelopen weekeinde hield het Internationale Stefan Zweig Gesellschaft in Salzburg haar jaarlijkse bijeenkomst. Wij waren erbij  en  zullen u hier komende weken over berichten.

Als voorschot hierop laten wij afdrukken zien van een geschenk dat wij van onze Oostenrijkse vrienden kregen.
Zij lieten een klein boekje maken van een document uit de beroemde handschriften verzameling van Stefan Zweig.
Het betreft  een afdruk van tekeningen die de schrijver, componist en tekenaar  E.T.A. Hoffmann (1776 – 1822) op beide zijden van een gebruikte enveloppe maakte van de kapriolen (van voren en van achteren gezien) die de Russische contrabassist  DellOcca op een concert in Berlijn (1820) maakte.

Wij hopen in de komende tijd nog de originele digitale versie te krijgen van zowel de afbeeldingen als de toelichting erop van Kaltërina Latifi en van Olivier Matuschek. Als de uitgever toestemming geeft zullen wij u deelgenoot maken.

Nu alvast een gescande versie van de afbeeldingen.
dal2 dal1

De lessen van Zweig

zweig

De lessen van Zweig
Stefan Zweig, ,De wereld van gisteren. Herinneringen van een Europeaan’, uitg. De Arbeiderspers, 432 p. Vertaling: Willem van Toorn.

Sommige boeken zijn het equivalent van een multifunctioneel Zwitsers legermes dat je wapent in wat we gemeenzaam ,het leven’ noemen. Ze bieden niet alleen leesplezier, maar ook kennis en wijsheid.

Zo blader ik af en toe in ,Handorakel en de kunst van de voorzichtigheid’ van de zeventiende-eeuwse Spaanse jezuïet Baltasar Gracián: een bundel amorele levensregels in dienst van zelfbehoud en macht. Om een biotoop als de Wetstraat  te doorgronden verschaft Gracián meestal meer inzicht dan de verzamelde krantencommentaren van de dag. Bovendien is ,Handorakel’ ook bruikbaar als tijdloze overlevingsgids in de killing fields van de werkvloer en het sociale verkeer. Maar als invloedrijkste leermeester van mijn boekenkast moet de cynische, geslepen Gracián het afleggen tegen een schrijver die zowat zijn tegenpool is: de Oostenrijks-joodse humanist Stefan Zweig.

Rasverteller Zweig was ooit één van de meest gelezen schrijvers ter wereld. Zijn werk verscheen in meer dan vijftig talen en omvat bijna alle genres.  Daaronder ook  zijn autobiografie  ,De wereld van gisteren’, een vuistdikke bundel herinneringen aan het krakende, scheurende Europa in de decennia voor de Tweede Wereldoorlog.  Ik ken geen scherper geslepen lens om naar de huidige tijd en het huidige Europa te kijken dan dit boek.
Laat ik beginnen bij Zweigs einde.

In de avond van 22 februari 1942 speelde hij een laatste partijtje schaak met een  buurman in het Braziliaanse Petropolis en bracht vervolgens zichzelf en zijn vrouw Lotte om het leven met een overdosis van het slaapmiddel Veronal. Zweig was zestig.  In een nagelaten notitie bedankte hij Brazilië dat hem als emigrant op de vlucht voor het naziregime asiel geboden had en drukte hij zijn wanhoop uit over de donkere toekomst van  Europa.

,De wereld van gisteren’, postuum verschenen in 1944, kun je lezen als de lange versie van deze afscheidsbrief.  Zweig zet de magazijnen van zijn geheugen open en richt zich tot de volgende generaties, in de hoop dat ze lering trekken uit de onwaarschijnlijke opeenvolging van omwentelingen die zijn gedoemde generatie onderging.

Als rondreizende kosmopoliet maakte Zweig  de twee meest bloedige oorlogen uit de wereldgeschiedenis mee, hij zag het fascisme en bolsjevisme opkomen, geld waardeloos worden, revolutie, hongersnood en epidemiën uitbreken. Van de machtige, bijna duizend jaar oude Oostenrijkse monarchie waarin hij geboren werd , bleef aan zijn dood niets  meer over. ,Al de vale paarden van de apocalyps zijn door mijn leven gestormd’, noteert hij.  Hij was rijk en arm, vrij en onvrij, thuis en ontheemd. Zijn werk werd bejubeld en even later in het openbaar op brandstapels gegooid.

Voor Europa fataal in een draaikolk kwam, leefde Zweig in wat hij ,de gouden eeuw van de zekerheid’ noemt.  Brandpunt is Wenen, de artistieke metropool  waarin hij opgroeide, het centrum van een vermeend multicultureel modelland dat uitblonk in stabiliteit. De Oostenrijkse kroon werd uitgegeven in zuiver goud en leek daarmee bestand tegen de eeuwigheid. Wetenschap en techniek galoppeerden vooruit als nooit tevoren. Zelfs in de uithoeken van de hoofdstad brandde ’s avonds elektrisch licht in de straten, als symbool van de rede die doordrong tot de donkerste uithoeken. ,Aan barbaarse vormen van regressie, zoals oorlogen tussen Europese volkeren, geloofde men even weinig als aan heksen en spoken,’ schrijft Zweig.

De Belgische les

En toch slaapwandelde die liberale, zichzelf zo vertrouwende oude wereld met open ogen  naar de afgrond van de Eerste Wereldoorlog. Geen krachtiger bedrog dan zelfbedrog. Vrede, welvaart en vooruitgang zijn harde narcotica. Ze maken ongevoelig, doof en blind voor de tekenen die verraden dat de neergang altijd op de loer ligt en wellicht dichterbij is dan gedacht. Noem het de les van Zweig. We zijn de architecten van onze eigen luchtkastelen omdat we de illusie van eeuwige voorspoed koesteren boven de werkelijkheid.

Als Vlaming, geboren in 1965, heb ik zelf geleefd in een relatief schokvrije tijd. Economische crisissen joegen hier nooit plunderaars de straten op, geen leger loste hier ooit een kanonschot. In de decennia na de Tweede Wereldoorlog kon bijna heel mijn familie doorstoten naar de middenklasse, een positie die ze zoals de meeste Vlamingen vrij makkelijk kon vasthouden. Vandaag duurt de periode van vrede en welvaart al zo lang dat ze door een voorzienigheid gegarandeerd lijkt, net zoals de inwoners van Wenen in het novecento dachten.

Ik hoefde niet verder te reizen dan ons ‘binnenste buitenland’ Wallonië om de les van Zweig tegen te komen. Mijn leeftijdsgenoten uit pakweg de Molinay-wijk in Seraing woonden begin jaren ’80 nog in bruisende straten met cafés, een bioscoop en een grand bazaar. Het geld bleef rollen op het ritme van de nooit rustende pletwalsen in de Cockerill-fabrieken.  Maar na de instorting van de staalindustrie, nauwelijks vijftien jaar later, was de wijk een getto van armoede geworden. Ik moest ook vaak aan Zweig denken in de bejaardenhuizen van de Waalse industriesteden waar de laatste Vlaamse economische migranten zaten. De armoedorpen die ze ontvlucht waren bleken aan het eind van hun leven rijke verkavelingsgemeenten geworden. En de Waalse steden die ooit hun redding waren hadden de hoogste werkloosheids- en armoedecijfers van Noord-Europa. Die kanteling had zich voltrokken in een half mensenleven.

Vaderland Europa

In ,De wereld van gisteren’ benoemt Zweig  Europa  als ,het vaderland van mijn hart’.  Als propagandist van een verenigd Europa zonder nationalisme (,die oerpest’) zou hij ongetwijfeld gruwen van de technocraten, boekhouders, valse profeten en graaiers die zijn Europese droom vandaag gekaapt hebben. Ik wed dat het gesjacher met Griekenland hem had doen denken aan bepaalde praktijken in het Oostenrijkse prostitutiewezen waaraan hij een aantal van zijn allerbeste pagina’s wijdt. En wellicht zou de angst hem om het hart slaan als hij de kranten van de laatste jaren leest. ,De demonen zijn niet weg, maar ze slapen,’ zei Jean-Claude Juncker twee jaar geleden, verwijzend naar de aanloop van de Eerste Wereldoorlog. Onlangs waarschuwde Donald Tusk voor ,een prerevolutionair klimaat  in Europa’.  Het hadden quotes uit ,De wereld van gisteren’ kunnen zijn, dat mede daardoor vandaag leest als een onheilspellend rinkelende alarmbel.

Maar hiermee zijn we ook bij een zwakte van de Gutmensch Zweig aanbeland. Als romantische  eurofiel mist hij de praktische intelligentie die de broodnuchtere Jean Monnet (één van de stichters van de Europese Economische Gemeenschap)  wél had toen hij stelde dat een verenigd Europa niet dient om de hemel dichterbij te brengen, maar om de hel te vermijden. Terwijl pacifisten de verbroederende kracht van de verbeelding en de utopie bezongen in hun kosmopolitische koffiehuizen, stak Hitler Europa een tweede keer in brand.

In , De wereld van gisteren’ schuilt nóg een waarschuwing. De vernietiging van Zweigs Europese droom  had niet alleen te maken met geopolitieke en historische onvermijdelijkheden, maar ook met de aard van het beestje. Idealistische humanisten willen wel eens over het hoofd zien dat de mens niet de kroon van de schepping, maar het gevaarlijkste roedeldier uit de evolutie is. Een uniform en wat waanideeën over God en vaderland volstaan meestal om het beschavingsvernis te laten barsten. Daarom verdient het aanbeveling om na ,De wereld van gisteren’ als bijsluiter ook het illusieloze  ‘Vrede is het alleen in de pauze’ van de Nederlandse oorlogsjournalist W.L. Brugsma te lezen.

Zelfmoord op bed

In mijn exemplaar van ,De wereld van gisteren’ gebruik ik een van het internet afgedrukte politiefoto als bladwijzer. Hij toont Stefan Zweig en Lotte Altmann die in een omhelzing op bed liggen. Zo zijn ze gevonden na hun zelfdoding. Zweig heeft zijn das met ruitmotief aangehouden, Lotte draagt een lichte, witte  jurk. De dood goed gekleed tegemoet treden, het moet een laatste, superieure daad van verzet geweest zijn tegen die wereld die de hunne niet meer was.

Maar wat een vervuld leven had Zweig geleid. Tussen de oorlogen stonden zijn dagen in het teken van literatuur, kunst en vriendschappen. Onbedoeld is ,De wereld van gisteren’ een indrukwekkende  who’s who van de grootste kunstenaars en geesten uit de eerste helft van de twintigste eeuw die Zweig dikwijls persoonlijk kende.  De schitterende anekdoten (onder andere over dichter Emile Verhaeren) verdrijven de deemstering die over zijn tijd hangt.

Wanneer Zweig in augustus 1939 verneemt dat de Duitsers Polen zijn binnengevallen, loopt hij de straten van Bath in, het Engelse stadje waar hij zich op veilige afstand van de nazi’s gevestigd had. ,De zon scheen krachtig en helder,’ herinnert hij zich in ,De wereld van gisteren’. ,Toen ik naar huis terugliep, zag ik ineens mijn schaduw voor mij, zoals ik de schaduw van de andere oorlog achter de huidige zag. Elke schaduw is in diepste wezen toch ook een kind van het licht, en alleen wie licht en donker, oorlog en vrede, hoogtepunten en dieptepunten heeft meegemaakt, alleen die heeft waarachtig geleefd.’

Laten we het bijzondere leven van Stefan Zweig vieren door hem te blijven lezen.

Pascal Verbeken

OVER KURT LÖB

Op 1 juni is Kurt Löb overleden, vooral bekend geworden als illustrator van boeken. Hij werd 89 jaar. Enkele jaren geleden is hij geïnterviewd door Anton de Goede. Löb, met zijn familie in 1939 uit Berlijn naar Amsterdam gevlucht, vertelt in dat interview over zijn ouderlijk huis ‘met een uitgebreide boekenkast’. Gevraagd naar de daardoor al vroeg gewekte belangstelling voor literatuur, noemt Löb Stefan Zweig. Zweig was, zegt hij, ‘een vroege liefde’.

kurt lob

Over Stefan Zweig schreef ik op 25 februari 2011 een column waarin ik diens verhaal Buchmendel uit 1929 besprak. Ik vermeldde toen dat ik in het bezit was van een bibliofiele uitgave van Buchmendel met prachtige tekeningen van Kurt Löb. Die column heb ik overgenomen in mijn boek Het jodendom laat je niet los en ik wilde graag een van de tekeningen van Löb als illustratie bij die column. De vormgever van mijn uitgever nam daarop contact op met Löb, die echter niet zonder meer toestemming wilde geven, want wie was Leo Frijda? Ik moest hem zelf maar een keer bellen. Ik overwon mijn schroom en Löb vroeg mij vriendelijk maar doordringend naar de inhoud van mijn boek. Het gesprek eindigde ermee dat hij mij verzocht toch eerst maar eens de tekst van het hoofdstuk over Stefan Zweig aan hem op te sturen.

Enkele dagen later al ging de telefoon. Löb belde en zei dat het akkoord was. Mijn stuk kon er kennelijk mee door en hij gaf toestemming een van zijn tekeningen uit de bibliofiele uitgave te kiezen en in mijn boek op te nemen. Twijfel welke afbeelding dat zou moeten worden, had ik niet. Natuurlijk de prachtige tekening met Buchmendel in café Gluck in Wenen, achter zijn tafeltje met oude boeken. Het verhaal van Zweig en de tekening van Löb ademen dezelfde sfeer. Het zijn juweeltjes die onze geschiedenis in beeld brengen.

Löb had bedongen dat hem een exemplaar van mijn boek zou worden opgestuurd. Het heeft vervolgens even geduurd, maar Löb belde weer. Hij had mijn boek met genoegen gelezen. Dat was het, dacht ik. Maar ruim een jaar later belde hij opnieuw. Hij had gezien dat een uitgave van een ander verhaal van Stefan Zweig antiquarisch werd aangeboden. Hij dacht dat ik misschien wel interesse zou hebben. Het ging om De onzichtbare verzameling, in de vertaling van Theodor Duquesnoy en eveneens met illustraties van Kurt Löb. Het was in 1990 uitgegeven voor vrienden en relaties van Lutkie & Smit Papier B.V. Ik kocht het boekje dat ik niet alleen koester omdat het de moeite waard is, maar ook omdat Kurt Löb, liefhebber van Stefan Zweig, nog even aan mij dacht toen het door hem geïllustreerde boekje antiquarisch te krijgen was.

Kurt Löb was niet slechts illustrator. Op 19 april 1994 promoveerde hij in Amsterdam op Exil-Gestalten, Deutsche Buchgestalter in den Niederlanden 1932-1950. Van het uitgebreid geïllustreerde proefschrift is in 1995 bij Gouda Quint een handelseditie verschenen. Daarin staan centraal Henri Friedlaender en Paul Urban, beiden net als Löb in de jaren dertig uit Duitsland verjaagd en naar Nederland uitgeweken. Als motto bij zijn proefschrift koos Löb een citaat van Friedlaender dat ook het werk van Löb zelf karakteriseert:

“Auch bei uns ganz Kleinen und bei unserer Arbeit geht es um die Gestaltungskraft und um das Massa an menschlicher Weite, das spürbar in das Werkstück eingegangen ist.”

Friedlaender heeft veel boekomslagen ontworpen voor de Exil-uitgeverijen Querido en Allert de Lange. In 1950 is hij naar Israël gegaan, waar hij in 1996 is overleden. Hieronder van Friedlaender een door hem voor Allert de Lange ontworpen omslag van een boek van Stefan Zweig.

jeremias

Paul Urban illustreerde Geschichten aus sieben Ghettos van Egon Erwin Kisch. Urban is maar kort in Nederland geweest. In 1936 ging hij naar Moskou en na de zomer van 1937 is niets meer van hem vernomen. De gekozen voorbeelden maken duidelijk dat deze vormgevers een andere hand van illustreren hadden. Löb concludeerde echter dat de door hen vervaardigde ontwerpen in hun onderlinge diversiteit over het algemeen toch een duidelijk herkenbaar imago verleenden aan het ‘vrije Duitstalige boek in den vreemde’.

Maar Kurt Löb was nog veelzijdiger. Op latere leeftijd begon hij verhalen te schrijven, al waren ook die net als zijn proefschrift nauw verbonden met zijn werk als illustrator. Het door Anton de Goede van Löb afgenomen interview gaat over diens verhalenbundel Het model. De verhalen waren door Löb oorspronkelijk in het Duits geschreven en zijn door Gerda Meijerink in het Nederlands vertaald. De kleine uitgeverij De Republiek heeft Het model in 2012 uitgegeven met illustraties van Löb zelf. Het boekje is mooi vormgegeven zoals passend is voor Löb.

In Het model staan vier korte verhalen waarin vooral de verhouding tussen de kunstenaar en zijn model centraal staat. De verhalen ademen erotiek en verloren illusies. In het interview met Anton de Goede zegt Löb dat het illustreren van bellettrie hem heeft geholpen uiteindelijk zelf ook te gaan schrijven. Hij veronderstelt dat vooral Stefan Zweig in de verhalen doorklinkt. Daaraan dacht ik al bij het lezen van het eerste verhaal, De tekenleraar, dat zich in Salzburg afspeelt, de plaats in Oostenrijk waar Zweig lang heeft gewoond. Maar dat is louter het decor. Het is vooral de sfeer van de verhalen waarin de echo van Zweig en andere schrijvers te horen is.

het model

Eén van de verhalen, Franziska, eindigt met de woorden dat ‘dit intermezzo uit zijn jeugd behoort tot zijn beste herinneringen, waaraan hij zich eens – heel oud geworden – op sombere dagen kan warmen’.
Wellicht zou je kunnen zeggen dat eerst nu, met de dood van Kurt Löb, aan het tijdperk van de Exil-schrijvers een einde is gekomen.

Door Leo Frijda

Leo Frijda

Leo Frijda was rechter en bestuurslid van verschillende Joodse organisaties. Na zijn pensionering is hij over literatuur gaan schrijven. Zo werkte hij mee aan Ik heb u den Havelaar niet verkocht, Multatuli contra Van Lennep, in 2010 verschenen bij uitgeverij Bas Lubberhuizen. Najaar 2011 publiceerde Amphora Books zijn tot dan voor Crescas geschreven columns, uitgebreid met een laatste, meer persoonlijk gekleurd hoofdstuk, onder de titel Het Jodendom laat je niet los. Eveneens bij Amphora Books verscheen begin 2015 Op het balkon van de elektrische tram, een verzameling opstellen over en rondom Franz Kafka.

Originele doorslag van de getypte tekst van het voorwoord van de Franse vertaling van Jeremias

Cees Steeman dook n.a.v. het artikel over Kurt Löb in zijn bibliotheek en vond daar een originele doorslag van de getypte tekst van het voorwoord van de Franse vertaling van Jeremias door Louis Charles Bauduin uit 1929. Erg bijzonder, en wij danken de heer Steeman hartelijk voor het delen!

Stefan Zweig   Jeremias Insel Verlag  1928 Stefan Zweig  Jeremias  Inselverlag  1928  Druk 26 tot 28 duizend

Voorwoord Franse vertaling Jeremias doorslag van getyppte tekst door de vertaler Voorwoord Jeremias-vertaling in het Frans..